پژوهش نامه قرآن و عهدین

پژوهش نامه قرآن و عهدین

معناشناسی تاریخیِ انگاره شیطان در متون مقدس تورات، انجیل و قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سلیمان عباسی
استادیار علوم قرآن و حدیث، دانشگاه جامع علمی کاربردی، تهران، ایران.
10.22034/qb.2024.2035880.1010
چکیده
معناشناسی درزمانی (تاریخی) از روش­ های معنایی واژگانی در متون مقدس است که با شناسایی مؤلفه­ های واژه، مفهوم مشخص را در درازای تاریخ بررسی و تطوّرات، فراز و نشیب ­های آن را نمایان می ­سازد. پنداره شیطان در گستره تاریخ دچار دگرگونش بوده و با متون مقدس پیوندی دیرین دارد. کاررفت واژه شیطان در پیشاتوحید همبسته با مفاهیمی چون شر، جن، ارواح خبیثه است که با کارکرد شرارت و پلیدی در هم تنیده است، در ادیان ابراهیمی مسیحیت، یهودیت و اسلام، شیطان از جایگاه الوهی سقوط یافته به­ عنوان مخلوق بازشناسی شد. کاررفت واژگانی این مفهوم در متون مقدس، با ویژگی های گوناگون باهوش، آزمایشگر، خیرخواه، وضعیت دوگانه انضمامی و انتزاعی حکایت از تعامل معتقدان این متون با تمدن­ های ناهمگون و نحوه دگردیسی آن دارد. در این بین قرآن با روایت نظام­مند در گفتمانی خاص معنای ویژه ­ای از شیطان بازگو می ­کند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، برپایه کاربست کنشی، واژه شیطان را در روایت تورات، انجیل و قرآن کریم با روش تاریخی (در زمانی)، دگردیسی مفهوم شیطان را خوانش می­ کند.
کلیدواژه‌ها
قرآن کریم
کتاب مقدس
شیطان
انگاره
معناشناسی تاریخی
  1. قرآن کریم
  2. کتاب مقدس
  3. ابن حزم اندلسی، علی­بن­احمد، (1403ق/1983م). جمهره أنساب­العرب، تحقیق لیفی بروفنسال، مصر: دارالمعارف.
  4. ابن درید الأزدی، أبو بکر محمدبن­الحسن، (1411ق/1991م). الاشتقاق، عبدالسلام محمدهارون، بیروت: دارالجیل.
  5. ابن درید الأزدی، أبو بکر محمدبن­الحسن، (1988م). جمهرة اللغة، بیروت: دارالعلم للملایین.
  6. ابن سینا، حسین‌بن‌عبدالله، (1380ق). الهیّات شفا، تحقیق الاب قنواتی، سعید زاید، قاهره: وزارت فرهنگ و ارشاد ملی.
  7. ابن قتیبه، عبدالله­بن­مسلم، (1423ق). الشعر والشعراء، تحقیق: احمد شاکر، مصر: دارالمعارف.
  8. ابن منظور، محمدبن­مکرم، (1414ق). لسان العرب، بیروت: دار صادر.
  9. ابن ناقیا، عبدالله­بن­محمد، (1374ش). الجمان فى تشبیهات القرآن(ترجمه)، آستان قدس رضوى، مشهد: بنیاد پژوهشهاى اسلامى.
  10. احمد مختار، عمر، (۱۳۸۶ش). معنا‌شناسی، مترجم: حسین سیدی، مشهد: دانشگاه فردوسی.
  11. احمد مختار، عمر، (1998م). علم الدلالۀ، قاهره: عالم الکتب.
  12. ازهرى، محمدبن­احمد، (1421ق). تهذیب اللغة، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
  13. بلک، جرمی، گرین، آنتونی، (1385ش). فرهنگنامه خدایان، دیوان و نمادهای بین النهرین باستان، ترجمة پیمان متین، تهران: امیرکبیر.
  14. بهار، مهرداد، (1380). ادیان آسیایی، تهران: چشمه.
  15. پالمر، فرانک ر، (1373ش). نگاهی تازه به معناشناسی، ترجمه کورش صفوی، تهران: مرکز.
  16. توفیقی، حسین، (1385ش). آشنایی با ادیان بزرگ، تهران: سمت.
  17. جفری، آرتور، (1386ش). واژه های دخیل در قرآن مجید، ترجمه فریدون بدره ای، تهران: توس.
  18. چیغ، مغزز علمیه، (1390ش). تورات در اعماق سنگ نبشته­ها: پژوهشی پیرامون ریشه­های کتب مقدس در کتیبه­های سومری، برگردان، صاحب قلم، روح الله، تبریز: ارک.
  19. حجتی، محمدباقر، (1372ش). ابلیس در قرآن و حدیث، نور علم، شماره 52 و 53، صص72-131.
  20. خدابخشی، سهراب، (1376ش). پزشکی در ایران باستان، تهران: فروهر.
  21. خزائلی، محمد، (۱۳۷۸ش). اعلام قرآن، تهران: امیرکبیر.
  22. خوشدل، محمدرضا، (1382ش). موجودات ماورایی، پژوهشی پیرامون خلقت جن، تهران: آرون.
  23. دماوندی، مجتبی، (1385ش). «جادو در ایران باستان و کیش زرتشت»، مطالعات ایرانی، پیاپی10، صص91-107.
  24. دهخدا، علی اکبر، (1377ش). زیر نظر محمد معین وسید جعفر شهیدی، تهران: موسسه انتشارات وچاپ دانشگاه تهران.
  25. دوبوکور، مونیک، (1387ش). رمزهای زنده جان، ترجمة جلال ستاری، تهران: نشر مرکز.
  26. دورانت، ویلیام جیمز، (1378ش). تاریخ تمدن، تهران: علمی و فرهنگی.
  27. راغب اصفهانى، ح. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
  28. رستگار فسایی، منصور، (1383ش). پیکر گردانی در اساطیر، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  29. ژیران، فلیکس لاکوئه، جی، دلاپورت، لویی ژوزف. (1375ش). فرهنگ اساطیر آشور و بابل، ترجمة ابوالقاسم اسماعیل پور. تهران: فکر روز.
  30. سامی، علی، (1389ش). تمدن هخامنشی، تهران: پازینه.
  31. سعیدی روشن، محمدباقر، (1385ش) تحلیل زبان قرآن و روش شناسی فهم آن، قم: مژسسه پژوهشی حوزه و دانشگاه.
  32. سلیمانی اردستانی، عبدالرحیم، (1382ش). ادیان ابتدایی و خاموش، قم: آیت عشق.
  33. شاله، فلیسین، (1346ش). تاریخ مختصر ادیان، ترجمه منوچهر خدایار محبی، تهران: دانشگاه تهران.
  34. شوالیه، ژ. (1379ش). فرهنگ نماده: اساطیر رویاها رسوم و...، ترجمه و تحقیق سودابه فضایلی، تهران: جیحون.
  35. صادقی، هادی، نصرتی، شعبان، (1391ش). الگوی تفکر قرآنی بر اساس معناشناسی همزمانی، ذهن، دوره12، شماره48، صص5-28.
  36. صفا، ذبیح­الله، (1395ش). تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنجم، تهران: موسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
  37. صفوی، کورش، (1387ش). درآمدی بر معنی شناسی، تهران: سورة مهر.
  38. طباطبایى، محمدحسین، (1390ق). المیزان فی تفسیرالقرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  39. طبرسى، فضل­بن­حسن، (1372ش). مجمع البیان فی تفسیرالقرآن. تهران: ناصر خسرو.
  40. طریحى، فخرالدین­بن­محمد، (1375ش). مجمع البحرین، تهران: مرتضوی.
  41. عباسی و دیگران (1399) تبارشناسی انگاره شیطان در تورات و قرآن کریم، پژوهش دینی، شمارۀ، 40بهار و تابستان 1399، صص91-118.
  42. عسگری، انسیه، (1389ش). معناشناسی نوین از واژه شیطان، پژوهش­های قرآنی، سال16، شماره64، صص204-219.
  43. غفاری قدیر، جلال، یاوری، بهروز، (1396ش). بازنمایی دوران دفاع مقدس(جنگ عراق و ایران) در سایت و شبکه بی بی سی فارسی، نشریه مطالعات انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، سال3، شماره۱، صص133-164.
  44. فراء، ابو زکریا یحیى بن زیاد، (1980م). معانى القرآن (فراء)، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
  45. فراهیدی، خلیل­ابن­احمد، (1409ق). کتاب العین‌، قم: هجرت‌.
  46. قائمی منش، فائزه، (1395ش). نشانه شناسی تصویری نقش مار در آثار احمد نادعلیان بر اساس دیدگاه پیرس، هنرهای کاربردی، شماره8، صص 51-58.
  47. قدور؛ احمدمحمد، (1999م). مبادی اللسانیّات، بیروت: دارالفکر المعاصر، الطبعه الثانیه.
  48. قدیانی، عباس، (1381ش). تاریخ ادیان و مذاهب در ایران، تهران: فرهنگ مکتوب.
  49. کاژدان، آ. و دیگران (1353ش). تاریخ جهان باستان، جلد اول، شرق، ترجمه صادق انصاری و دیگران، تهران: اندیشه.
  50. کرتیس، وستاس، (1386ش). اسطوره­های ایرانی، ترجمه عباس مخبر، تهران: مرکز.
  51. کلانتر، نوش آفرین، و دیگران (1398ش). نمادینگی اژدها در عرفان و دین و بن‌مایه‌های اساطیری آن، کاوش­نامه، دوره 20، شماره 41، صص249-284.
  52. کولب، ویلیام، گولد، جولیوس، (۱۳۸۴ش). فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمة باقر پرهام، تهران: مازیار.
  53. گلسرخی، ایرج، (1377ش). تاریخ جادوگری، تهران: علم.
  54. گیل گمش، (1392ش). ترجمه احمد شاملو، تهران: چشمه.
  55. لانتیه، ژاک، (1388ش) دهکده های جادو، مترجم: مصطفی موسوی زنجانی، تهران: جاودان خرد.
  56. مبلغی آبادانی، عبدالله، (1373ش) تاریخ ادیان و مذاهب جهان، قم: انتشارات منطق (سینا).
  57. مرزانی، آسیه، معماری، داود، (1396ش). شیطان در آموزه‌های قرآن کریم و کتاب مقدس، تفسیر پژوهی، دوره4، شماره8، صص111-88.
  58. مشکور، محمدجواد، (1377ش) خلاصه ادیان در تاریخ دینهای بزرگ، تهران: شرق.
  59. مظفری، علیرضا، زارعی، علی اصغر، (1392ش). ضحاک و بین النهرین، ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، سال9، شماره33، صص87-115.
  60. معین، محمد، (1384ش). فرهنگ معین، تهران: نامن.
  61. میرزای ناظر، ابراهیم، (1370ش). تفسیر واژه دیو و پری، چیستا، شماره82 و83، صص187-194.
  62. ناس. جان بی، (1370ش). تاریخ جامع ادیان، علی اصغر حکمت، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
  63. نایب زاده، راضیه، سامانیان، صمد، (۱۳۹۴ش). اژدها در اسطوره ها وفرهنگ ایران و چین، ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، سال یازدهم، دوره11، شماره 38، صص235-270.
  64. هاکس، جیمز، (1394ش). قاموس کتاب مقدس، تهران: اساطیر.
  65. هینلز، جان راسل، (1385ش) شناخت اساطیر ایران، ترجمة باجلان فرخی. تهران: انتشارات اساطیر.
  66. یاحقی، م. (1386ش). فرهنگ اساطیر و داستان واره ها در ادبیات فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.
  67. الیاده، میرچا، (1385ش). رساله در تاریخ ادیان، ترجمه جلال ستاری، تهران: سروش.
  68. Anthony J. (2001). The Bible on Suffering: Social and Political Implications. New York: Paulist Press.
  69. Campo, J. E. (2009). Satan, Encyclopedia of Islam, New York City,: Infobase Publishing, pp. 603–.
  70. Hick, J. (1999). philosophy of Religion, New Jersey: Prentice-Hall.
  71. Kelly, H. A.(2006) Satan: A Biography, Cambridge, England: Cambridge University Press.
  72. Rodríguez, Ángel Manuel, (1998) "Old Testament demonology." Ministry: International Journal for Pastors, (7:6), pp. 5-7
  73. Skinner, A. (2001). Serpent Symbols and Salvation in the Ancient Near East and the Book of Mormon,
  74. Thorkild, Jacobsen (1968). The Battle between Marduk and Tiamat, Journal of the American Oriental Society, No 88, pp. 104-108.