پژوهش نامه قرآن و عهدین

پژوهش نامه قرآن و عهدین

بررسی تطبیقی تصویر نخستین زن در داستان آفرینش در عهدین و قرآن و بازتاب آن در هنر و ادبیات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محسن بدره 1
صالحه خدادادی 2
1 استادیار گروه خانواده و مطالعات زنان، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصاد، دانشگاه الزهراء (س)، تهران، ایران.
2 دکتری مطالعات زنان، دانشگاه ادیان و مذاهب، پژوهشگر آزاد مطالعات زنان، تهران، ایران.
10.22034/qb.2024.2040049.1017
چکیده
تصویر نخستین زن در داستان های پیدایش انسان در همه فرهنگ ها، همیشه الهام بخش بوده و بر روی تصور جاری در هر فرهنگ از زن و زنانگی اثرگذار بوده است. این مادر نخستین که در سنت های ابراهیمی، حوا نام دارد و اولین زن داستان آفرینش است، همیشه در لایه های مختلف فرهنگ های یهودی، مسیحی و اسلامی به ویژه در ادبیات و هنر بازتاب یافته است و از آنجا که سنت های ابراهیمی چه در متون مقدس و تفاسیرشان و چه در زیست جهان فرهنگی شان کاملا منفک و متمایز از هم نبوده اند، برخی میان متنیت ها سبب شده است تصویر حوا در میان این سه فرهنگ با وجود تفاوت هایی که در متون مقدس در این زمینه وجود دارد از همدیگر تاثیر بپذیرد. این پژوهش در صدد است ابتدا تصویر نخستین زن را جداگانه در عهدین و قرآن واکاوی نماید و سپس در چشم اندازی تطبیقی، بازتاب تصویر عهدینی حوا را در ادبیات و هنر مسیحی و انعکاس تصویر قرآنی حوا را در ادبیات و هنر اسلامی تحلیل کند. حاصل این واکاوی نشان می‌دهد تصویر حوا در عهدین عاری از اسطوره‌های زن‌ستیزانه نیست و خلق‌شدن از دندۀ چپ، وسوسۀ آدم و تقصیرکاری در هبوط و مجازات حوا متفاوت با آدم تصویر شده است، و علیرغم آنکه قرآن چنین تصویری را ترسیم نمی‌کند اما آثار ادبی و هنری اسلامی نیز بسیار متأثر از همان تصویرند و با تصویر قرآنیِ حوا مطابقت کمتری دارند.
کلیدواژه‌ها
حوا در کتب مقدس
زن در داستان آفرینش
اولین زن
حوا در هنر
  1. قرآن کریم، ترجمه فولادوند، محمد مهدی(۱۳۷۶)، تهران:دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
  2. عهد قدیم(۱۳۹۷). ترجمۀ پیروز سیار. تهران: نشرنی.
  3. عهد جدید، ترجمه پیروزسیار(۱۳۹۷)، تهران: نشرنی.
  4. آبوشهبه، محمد بن محمد (1408ق).الاسرائیلیات والموضوعات فی کتب التفسیر، چاپ چهارم، قاهره: مکتبه السنه.
  5. آخوندی، سکینه(بی‌تا)، «بررسی اندیشه فریب آدم توسط حوا»، طهورا، صص۸۹-۱۰۵.
  6. آگوستین(۱۳۸۰)، اعترافات، (سایه میثمی)، چ۲، تهران: مرکز بین المللی گفتگوی تمدن‌ها.
  7. الباش، حسن(۱۳۹۲)، قرآن و عهدقدیم در کجا اتفاق و درکجا اختلاف دارند؟،(علی اوسط ابراهیمی)، تهران: نشرگستره.
  8. بدره، محسن؛ خدادادی، صالحه(۱۴۰۳)،حوای دوم؛ واکاوی نسبت مریم با حوا در الهیات مسیحی و بازنمایی آن در آثار نقاشی، دوره ۱۶، جلوه هنر.
  9. بلخی، جلال‌الدین‌محمد(مولوی)(۱۳۶۵)، مثنوی‌معنوی، دفترششم، محمدافشین وفایی، پژمان‌فیروزبخش، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
  10. پاکتچی، احمد(۱۳۹۱)، روش تحقیق با تاکید بر علوم قرآن و حدیث، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
  11. پزشگی، محمد(1387). صورت بندی مطالعات زنان در جهان اسلام، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  12. تقی‌زاده‌ طوسی‌، فریدون‌(۱۳۶۳)، قصص‌ الانبیا‌ء، تهران: باران.
  13. تواین، مارک (1385)، کتاب خاطرات آدم و حوا، مترجم حسن علیشیری، تهران: دارینوش.
  14. جامی، عبدالرحمن(۱۳۷۸)، هفت‌اورنگ، بخش۵۳، یوسف وزلیخا، چ۱، تهران: موسسه نشر میراث مکتوب.
  15. حافظ‌شیرازی(۱۳۴۷)، دیوان‌حافظ، تصحیح محمد قزوینی، تهران، انتشارات امیرکبیر.
  16. حسینی، مریم(۱۳۸۸)، ریشه های زن ستیزی در ادبیات کلاسیک فارسی، تهران: نشرچشمه.
  17. خاقانی(۱۳۶۵)، دیوان‌خاقانی، تصحیح سیدضیاالدین سجادی، چ۸، تهران: نشرزوار.
  18. زارع‌پور، اسماعیل(۱۳۷۵)، گناه نخستین، هبوط حضرت آدم(ع) در عهدقدیم و عهدجدید، قرآن وعرفان‌اسلامی، مشهد: انتشارات آستان‌قدس‌رضوی.
  19. سپهری، سهراب(1374). هشت کتاب، تهران: طهوری.
  20. سلمانی نژاد مهرآبادی، ساغر(1395). تحلیل اسطوره هبوط در شعر معاصر بر اساس شعر هفت تن از شاعران این دوره، نشر ادب فارسی، سال6، ش1، صص133-152.
  21. سورآبادی، ابوبکر عتیق بن محمد (۱۳۸۰)، تفسیر سورآبادی، ج 2، چ اول، تهران: فرهنگ نشر نو.
  22. صالحی، مرضیه(۱۳۸۳)، «جایگاه زن در قرآن و عهدقدیم»، بینات، ش۴۲، صص۱۷تا۴۱.
  23. طالبی، مسعود(۱۳۸۵)، «نقش کتاب مقدس و ارباب کلیسا در ظهور فمینیسم (قسمت‌دوم)»، مطالعات راهبردی زنان، ش۳۱، صص۶۱ – ۸۴.
  24. طالبی، مسعود(۱۳۸۶)، «نقش کتاب مقدس و ارباب کلیسا در ظهور فمینیسم (قسمت‌سوم)»، مطالعات راهبرد زنان، ش۳۲، صص۴۱- ۸۰.
  25. طباطبایی، محمدحسین(بی‌تا)، تفسیرالمیزان، ج۴، قم: نشرجامعه مدرسین.
  26. طبرسی، فضل بن حسن(۱۳۶۷)، تفسیر جوامع الجوامع، ج۱، بی‌جا.
  27. طبری، محمدبن جریرطبری(۱۳۸۸)،ابوالقاسم پاینده، تهران: ‌اساطیر.
  28. طوسی، محمدبن حسن(۱۳۹۰)، تفسیرتبیان، مولفین اکبرثقفیان، علی اوجبی، تهران: خانه‌کتاب‌ایران.
  29. ظهیری‌سمرقندی، محمدبن‌علی(۱۳۹۲)، سندبادنامه، تهران: مرکز بین‌المللی گفتگوی تمدن‌ها(موسسه نشر میراث مکتوب).
  30. عسکری، انسیه (1389)، معناشناسی نوین از واژه شیطان، فصلنامه پژوهشهای قرآنی، شماره ٦٤، 204-219.
  31. علیجانی، رضا(۱۳۸۹الف)، زن درمتون مقدس، زن درآیین یهود، تهران: نشرروشنفگران ومطالعات زنان.
  32. علیجانی، رضا(۱۳۸۹ب)، زن درمتون مقدس ، زن درآیین مسیحیت، تهران: نشرروشنگران ومطالعات زنان.
  33. فرخزاد، فروغ(1380). دیوان اشعار، تهران: ارمغان.
  34. کنوپ، گیدو(1400). نخستین گناه آدم و حوا، مترجم علی نورزاد، تهران: مهدخت.
  35. لگیت، مارتین (1391). زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، ترجمه نیلوفر مهدیان، تهران: نی.
  36. مکارم شیرازی،ناصر(۱۳۵۳)، تفسیرنمونه، ج۳، تهران: نشردارالکتاب الاسلامی.
  37. مهریزی، مهدی(۱۳۸۶)، شخصیت وحقوق زن دراسلام، تهران: نشرعلمی وفرهنگی.
  38. میرتبار،‌ سیدمرتضی(۱۳۹۵)، بررسی گناه نخستین در ادیان ابراهیمی با رویکرد مقایسه‌ای، چاپ دوم، قم: پژوهشگاه بین المللی الصطفی(ص).
  39. میلتون،جان(۱۳۸۳)، بهشت‌گمشده، ج۳، فریده مهدوی دامغانی، چ۲، تهران: نشرتیر.
  40. نخشبی، ضیاالدین(۱۳۹۱)، طوطی‌نامه، ج۱، تهران: انتشارات قدیانی.
  41. همدانی، شیخ ابراهیم بن بزرگمهر(۱۳۷۷)، دیوان‌عراقی، چ۸، تهران: نشرعلم.
  42. هولم، جین؛ بوکر،جان(۱۳۸۷)، زن در ادیان بزرگ جهان، ترجمه علی غفاری، تهران: بین الملل.
  43. Hassan, Riffat(1994).Women’s interpretation of Islam, Women and Islam in Muslim Societies, N.7, April, pp. 113-121. riffathassan.info/wp-content.
  44. Hassan, Riffat(1995b).Women in Muslim culture:Some critical theological reflection,Daialoque and Allianc,9(1),Summer.
  45. Hassan,Riffat(1990).An Islamic perspective,in Becher, J.World Council of Churches.Women, religion, and sexuality: Studies on the impact of religious teachings on women. Geneva, pp.93-128.
  46. Henry, M., In Burder, G., In Hughes, J., & Palmer, S. (1843). An exposition of the Old and New Testament. Philadelphia: Barrington. Vol 1.
  47. Hésiode,Tandy, D.W.Neale, W. C.(1996). Hesiod's works and days:A translation and commentary for the social sciences. Berkeley Ca.:University of California Press.
  48. Ibn Ezra, A. b. M., Strickman, H. N., & Silver, A. M. (1988). Ibn Ezra’s commentary on the Pentateuch / 1, Genesis (Bereshit). Menorah Pub. Co.