پژوهش نامه قرآن و عهدین

پژوهش نامه قرآن و عهدین

بررسی انتقادی تفسیر مقاتل بن سلیمان از آیات مرتبط با اهل کتاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
شادی نفیسی
دانشیار گروه علوم قرآن وحدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران.
10.22034/qb.2025.2051828.1030
چکیده
تفسیر مقاتل در شمار قدیمی ترین تفاسیر برجای مانده از قرون اولیه تفسیری است که به دلیل قدمت آن ، اهمیت ویژه ای در بازشناساندن فضای فکری، فرهنگی و علمی قرن دوم دارد. او از سوی برخی رجالیان به لحاظ بهره گیری از آموزه های یهودیان و مسیحیان ممتاز دانسته شده است. در این مقاله با هدف شناخت فضای علمی قرن دوم به طور کلی و میزان آگاهی مقاتل نسبت به منابع اهل کتاب و آموزه های آنها ، دو دسته ازایات مرتبط با اهل کتاب، اولی ناظر به منابع، تاریخ وعقاید و دومی آموزه های اهل کتاب بررسی شد و در عموم موارد پیشگامی او در ارائه این تفاسیر با مقایسه با گزارش طبری از نظرات مفسران ذیل آیات واکاوی شد. مشخص شد مقاتل به رغم اگاهی اجمالی نسبت به اهل کتاب، شناختی دقیق و مستقیم از ایشان ندارد. اطلاعات او از منابع عهدینی بسیارکلی ، از تاریخ و باورهای ایشان غیر دقیق است. بررسی تطبیقی تفسیرهای او از داستان اوریا و داود(ع) ، ساره و ابراهیم، لوط و دخترانش نشان می دهد که اطلاعات او در این موارد اگر چه با کلیت کتاب مقدس سازگار است اما با جزئیات گزارش کتاب مقدس سازگار نیست. مشابهت تفسیر مقاتل در در تبیین برخی از آیات پیش گفته اگر چه این احتمال را مطرح می کند که او سخن پیشینیان را بازنشر می کند اما در عموم موارد تفاوت مطالب در لفظ و جزئیات و نیز پیشگامی او در بسیاری از مطالبی که مطرح می کند ، این احتمال را تقویت می کند که او ولو آن که مستقیما از کتاب مقدس استفاده نکرده ولی شناخت احتمالی در نتیجه تعامل با ایشان داشته است.  
کلیدواژه‌ها
مقاتل بن سلیمان
تفاسیر قرن دوم
اهل کتاب
کتاب مقدس
قرآن کریم
کتاب مقدس
ابن حبان بستی، محمد.(1396ق). المجروحین من المحدثین و الضعفاء و المتروکین. حلب: دار الوعی.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم. (1411ق). تفسیر غریب القرآن. بیروت: دار و مکتبه الهلال.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم.(1423ق). تاویل مشکل القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه.
آلوسی، محمود. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی.بیروت: دار الکتب العلمیه .
پفایر، چارلز.(1375ش). "بنی اسرائیل در مطالعات تاریخی و باستانشناسی". ترجمه : لیلا هوشنگی، دانشنامه جهان اسلام. زیر نظر غلامعلی حداد عادل. تهران : بنیاد دایره المعارف اسلامی . ج4 ص446-453.
جفری ، آرتور.(بی تا).  واژه های  دخیل در قرآن مجید. ترجمه : فریدون بدره ای.تهران : انتشارات توس.
جولدتسیهر، اجنتس (1955).مذاهب التفسیر الاسلامی . ترجم: عبدالحلیم النجار.مصر/ بغدا: مکتبه الخانجی / مکتبه المثنی.
حمیدی، جعفر.(1381ش). تاریخ اورشلیم (بیت المقدس). تهران : امیرکبیر.
الخضیری، محمد بن عبدالله. (1420ق). تفسیر التابعین. الریاض: دارالوطن للنشر.
الخطیب البغدادی، احمد بن علی. (1422ق/ 2002م) .تاریخ بغداد.بیروت : دارالعرب الاسلامی.
الذهبی ، محمد حسین. (1396ق). التفسیر و المفسرون. قاهره : دارالکتب الحدیثه.
الذهبی، محمد بن احمد. (1382ق/1963م). میزان الاعتدال فی نقد الرجال. بیروت: دار المعرفه للطباعه و النشر.
سلیمانی اردستانی ، عبدالرحیم .(1382ش). یهودیت. قم : آیات عشق .
صدوق ، محمد بن علی.(1378ق). عیون اخبارالرضا(ع) .مصحح: مهدی لاجوردی. تهران : نشرجهان.
الطباطبایی ، محمد حسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت : موسسه الاعلمی للمطبوعات.
الطبرسی، فضل بن حسن.(1372ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. صححه: هاشم رسولی و فضل الله یزدی طباطبایی. تهران : ناصرخسرو.
الطبری ، محمد بن جریر.(1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفه.
فخررازی، محمد بن عمر.(1420ق). التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربی .
المزی، یوسف بن عبدالرحمن.(1400ق/1980م). تهذیب الکمال فی اسماء الرجال. بیروت: موسسه الرساله.
مصطفوی، حسن.(1368ش). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
‏معرفت ، محمد هادی.(1380ش). تفسیر و مفسران. قم: موسسه فرهنگی تمهید.
مقاتل بن سلیمان.(1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. حققه: عبدالله محمود شحاته. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
نقوی، حسین.(1392ش). "تثلیث مریمی یا تثلیث روح القدسی ؛ کدام یک مورد انکار قرآن " . مجله معرفت ادیان. ش 17 ص 27-42.
هاکس، جیمز.(1397ش). قاموس کتاب مقدس. تهران : انتشارات اساطیر.
هوشنگی، لیلا.(1389ش). نسطوریان. تهران : انتشارات بصیرت.
Armstrong, Lyarll R.(2017). The Quṣṣās of Early Islam. Leiden/Boston: Brill.
“Ezra” in Britannica online : https://www.britannica.com/biography/Ezra-Hebrew-religious-leader دسترسی در تاریخ 2/6/1401) )
“Karaism” in Britannica online : https://www.britannica.com/topic/Karaite , اخرین دسترسی 19 شهریور 1401 )
Hirsch, E. & Konig, E.; “Decalogue” in Jewish Encyclopedia online https://www.jewishencyclopedia.com/articles/4567-commandments-the-ten#anchor2
Mazuz, Haggai.(2016). “Possible Midrashic sources in Muqātil b. Sulaymān’s Tafsīr” in Journal of Semitic Studies LXI/2 .pp.497-505
Nickel,Gordon.(2006). “ ‘We will Make Peace With You’ : The Christians of Najrān in Muqātil’s Tafsīr” in Collectanea Christiana Orientalia 3.pp.171-188
Nickel,Gordon.(2007). “Early Muslim accusations of  Taḥrīf: Muqātil ibn Sulaymān’s Commentary on Key Qur’anic Verses” in The Bible in Arab Cahristianity . ed. D. Thomas. Leiden/Boston: Brill.pp.207-225
Rippin, Andrew & Plessner, Martin. (1993). “Mukātil b. Sulaymān” in Encyclopaedia of Islam. Second edition. Volume 7. Ed. C.E.Bosworth, E.van Donzel, W.P.Heinrichs, Ch. Pellat. Leiden/New York: Brill. Pp.508-509.