پژوهش نامه قرآن و عهدین

پژوهش نامه قرآن و عهدین

تبیین هدفمندی طرح قصص انبیاء الهی در قرآن و عهد عتیق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
الهه هادیان رسنانی 1
نفیسه شیرماهی 2
1 دانشیار گروه قرآن، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.
2 دانش آموخته دکتری، رشته مدرسی معارف قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.
10.22034/qb.2025.2068232.1045
چکیده
قصص انبیاء در قرآن و عهد عتیق، هرچند در ظاهر روایتگر شخصیت‌های مشترکی‌اند، اما در سطح ساختار، کارکرد و پیام، دو منظومه معنایی متفاوت را بازتاب می‌دهند. این مقاله با رویکردی تطبیقی، به بررسی تفاوت‌های بنیادین این دو متن در روایت داستان‌های انبیاء می‌پردازد و نشان می‌دهد که قرآن، قصص را ابزاری برای تربیت فرد، اصلاح جامعه، و تحقق سنت‌های الهی در تاریخ معرفی می‌کند؛ در حالی‌که در عهد عتیق، این داستان‌ها بیشتر رنگ و بوی قومی، تاریخی و محدود به سرنوشت بنی‌اسرائیل دارند. در قرآن، پیامبران الگوهایی جهان‌شمول برای مبارزه با ظلم، دعوت به توحید، و ساخت امت توحیدی‌اند؛ اما در عهد عتیق، اغلب نقش رهبران قومی یا ناصحان محلی را ایفا می‌کنند. این تفاوت‌ها، پیامدهای گسترده‌ای در عرصه‌های تربیتی، الهیاتی و تمدنی به‌دنبال داشته‌اند؛ به‌گونه‌ای که قصص قرآنی به عنوان رکن معرفتی و تمدنی جهان اسلام، در شکل‌دهی به نظام امت و ارزش‌های جهانی آن نقش ایفا کرده‌اند. در مقابل، نگاه عهد عتیق به قصص، بیشتر در خدمت هویت‌بخشی قومی و سرزمینی قرار گرفته است. مقاله حاضر، با روش توصیفی - تحلیلی و از طریق تحلیل محتوای قرآن کریم و عهد عتیق، به بررسی این تمایز و کارکردهای آن در ابعاد اجتماعی، تاریخی و اعتقادی می‌پردازد.
کلیدواژه‌ها
قصص انبیاء
قرآن کریم
عهد عتیق
کارکرد اجتماعی داستان‌های دینی

  1.  قرآن کریم.

    1. جوادی آملی، عبدالله؛ (1375)، تفسیر موضوعی قرآن (جلد 3)، تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء، چاپ دوم
    2. روحانی، محمود. (1414ق/ 1994م). المعجم الإحصائی لألفاظ القرآن الکریم، مشهد: آستان قدس رضوی.
    3. زیدان، عبدالکریم، السنن الإلهیة فی الأمم و الجماعات و الأفراد فی الشریعة الإسلامیة، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1413ق / 1993م.
    4. سید قطب. (1995). التصویر الفنی فی القرآن. بیروت: دار الشروق
    5. صدر، سید محمدباقر، سنت‌های تاریخ در قرآن، ترجمه و تحقیق موسوی اصفهانی، سید جمال‌الدین، تهران: تفاهم، 1380ش.
    6. طباطبائی، محمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن‏. چاپ دوم. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.‎
    7. مصباح یزدى، محمدتقى، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، قم: انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى (قدس سره)، چاپ پنجم، 1401ش.
    8. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم: صدرا، چاپ هشتم، 1399ق.
    9. The Holy Bible: New Revised Standard Version. (1989). Retrieved August 6, 2025, from https://www.biblegateway.com/
    10. Berlin, A., & Brettler, M. Z. (Eds.). (2014). The Jewish study Bible (2nd ed.). Oxford University Press.
    11. Brueggemann, W. (1991). Exodus: Interpretation, a Bible commentary. Westminster John Knox Press.
    12. Brueggemann, W. (1982). Genesis: Interpretation: A Bible Commentary for Teaching and Preaching. Louisville, KY: Westminster John Knox Press.
    13. Brueggemann, W. (2012). Theology of the Old Testament: Testimony, dispute, advocacy. Minneapolis: Fortress Press.
    14. Brueggemann, W. (2001). The Prophetic Imagination (2nd ed.). Minneapolis: Fortress Press.
    15. Fishbane, M. A. (1989). Biblical interpretation in ancient Israel (Clarendon Paperbacks ed.). Oxford University Press.
    16. Kugel, J. L. (2008). How to read the Bible: A guide to Scripture, then and now. Free Press.
    17. Levenson, J. D. (2012). Inheriting Abraham: The legacy of the patriarch in Judaism, Christianity, and Islam. Princeton University Press.
    18. Levenson, J. D. (1987). Sinai and Zion: An entry into the Jewish Bible. HarperOne.
    19. Rashi. (n.d.). Rashi’s commentary on the Torah: Genesis 12:2. Sefaria. Retrieved August 6, 2025, from https://www.sefaria.org/Rashi_on_Genesis.12.2
    20. Sefaria. (n.d.). Tanakh: The Holy Scriptures (JPS 1985 Edition). Retrieved August 6, 2025, from https://www.sefaria.org/texts/Tanakh
    21. Tottoli, R. (2002). Biblical prophets in the Quran and Muslim literature. Routledge.
    22. Walzer, M. (1986). Exodus and revolution (Revision ed.). Basic Books. ISBN 0465021638.