پژوهش نامه قرآن و عهدین

پژوهش نامه قرآن و عهدین

قلمروی موضوعی خلافت انسان از خدا؛ بررسی تطبیقی دیدگاه قرآن و عهدین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
حمید آریان 1
مجتبی مستشرق 2
1 دانشیار، گروه تفسیر و علوم قرآن، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران.
2 دانشجوی دکتری، علوم قرآن و حدیث، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، قم، ایران.
10.22034/qb.2025.2069711.1047
چکیده
خلافت انسان از سوی خدا در ادیان ابراهیمی اجمالا پذیرفته‌است. این مقاله بارویکرد تطبیقی قلمروی موضوعی خلافت انسان از خدا را از دیدگاه قرآن و عهدین بررسی می‌‌کند. هدف پژوهش، شناخت و تعیین دایره ماموریت انسان به عنوان خلیفه از جانب خدا در عالم بر اساس تعالیم ادیان ابراهیمی است که می‌تواند به تقریب دیدگاه پیروان این ادیان در ایفای مسئولیت‌های انسانی در جهان معاصر کمک کند. مقاله در گردآوری اطلاعات از شیوه کتابخانه‌ای و در حل مسئله از روش توصیفی- تفسیری با رویکرد تطبیقی سود می‌برد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که قرآن با تصریح به اصل خلافت انسان از خدا، آدمی را هم در امور تکوینی و هم در امور تشریعی خلیفه خدا می‌شمارد و ادله و شواهدی بر این امر دلالت دارند، از جمله: اطلاق آیه 30 سوره بقره در خلیفه قراردادن انسان و نیز اقتضای سنخیت خلیفه با مستخلف عنه در اوصاف. اما در عهدین تلویحا و به‌طور ضمنی به جانشینی انسان از خدا اشاره شده است. در عهد قدیم، انسان به عنوان نماینده خدا در زمین معرفی شده و مسئولیتش آبادانی زمین و حکومت بر ساکنان آن است. مستفاد از این بیان، نوعی خلافت در امور تشریعی است. از عهد جدید در این باره چیزی شبیه دیدگاه قرآن (خلافت در همه امور) قابل برداشت است که البته بر محوریت شخصیت و خلافت حضرت مسیح (ع) بنا شده است.
کلیدواژه‌ها
خلافت انسان از خدا
خلیفة الله
مستخلف فیه
قرآن و عهدین
مسیحیت
یهودیت
  1. قرآن کریم
  2. کتاب مقدس،[ترجمه انجمن کتاب مقدس]، ایران، نشر انجمنکتاب مقدس ایران، 1987م‎.
  3. کتابمقدس (ترجمه قدیم) شامل کتب عهد عتیق و عهد جدید، انگلستان: ایلام، ‎1996م.
  4. الکتاب المقدس، (انجمن‌های کتاب مقدس در شرق)، (1988م) بیروت، دار المشرق.
  5. ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم (تحقیق اسعد محمد طیب)، عربستان سعودى، مکتبة نزار مصطفی الباز.
  6. ابن عاشور، محمدطاهر، (2000م)، التحریر و التنویر من التفسیر، بیروت، موسسه التاریخ.
  7. ابن‌اثیر، مبارک بن محمد. (1367ش)، النهایة فی غریب الحدیث و الاثر (تحقیق محمود محمد طناحی و طاهر احمد زاوی)، قم، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
  8. ابن‌درید، محمد بن حسن. (1988م). جمهرة اللغة، بیروت، دار العلم للملایین.
  9. ابن‌فارس، احمد (1404ق)، معجم مقاییس اللغة (تحقیق عبدالسلام محمد هارون)، مکتب الاعلام الاسلامی.
  10. الآندلسی، ابوحیان محمد بن یوسف، (1420ق)، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت دار الفکر.
  11. ازهری، محمد بن احمد. (1421ق)، تهذیب اللغة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  12. اسپینوزا، باروخ، (1378ش) «مصنف واقعى اسفار پنجگانه»، ترجمه علیرضا آل بویه، فصلنامه هفت آسمان، سال اول، شماره 1، ص 44-33.
  13. آلوسی، محمود بن عبدالله،(1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دارالکتب العلمیه.
  14. باغبانی آرانی، جواد. (1400ش). شناخت قرآن و عهدین، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
  15. باقری، حسین؛ نصیری، علی؛ میریان، سیداحمد، (1391ش)، «بررسی معناشناسی و تفسیر آیه خلیفه اللهی». مطالعات تفسیری، سال سوم، شماره11، 69-86.
  16. بیضاوی، عبدالله بن عمر،(1418ق)، أنوار التنزیل و أسرار التأویل، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  17. جوادی آملی، عبدالله. (1389). تسنیم تفسیر قرآن کریم ج3 (تحقیق احمد قدسی)، قم، اسراء.
  18. جوهری، اسماعیل بن حماد، (1404ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة (تحقیق احمد عبدالغفور عطار)، بیروت، دارالعلم للملایین.
  19. دغیم، سمیح. (2004م). موسوعة مصطلحات صدرالدین الشیرازی. بیروت، مکتبة لبنان ناشرون.
  20. رازی، فخرالدین محمد بن عمر. (1420ق)، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  21. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412)، مفردات الفاظ القرآن، بیروت،دارالقلم.
  22. زحیلی، وهبة، (1418ق)، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت، دارالفکر المعاصر.
  23. زمخشری، محمود بن عمر، (1407ق)، الکشاف ، بیروت، دارااکتب .
  24. سجادی، جعفر، (1379ش)، فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  25. سیدی‌نیا، سیداکبر، (1386ش)، «خلافت الاهی؛ با تاکید بر دیدگاه آیت الله جوادی آملی»، قبسات، سال دوازدهم. شماره 44، ص 137-160.
  26. صاحب، اسماعیل بن عباد. (1414ق)، المحیط فی اللغة (تحقیق محمدحسن ال‌یاسین)، بیروت، عالم الکتب.
  27. صادقی تهرانی، محمد، (1432ق)، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة، قم، فرهنگ اسلامی.
  28. طباطبایی، محمدحسین، (1430ق) المیزان فی تفسیر القرآن، قم، موسسه النشر الاسلامی.
  29. طبرسی، فضل بن حسن، (1408ق)، مجمع البیان، بیروت، دار المعرفة.
  30. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر جوامع الجامع (1412ق) تصحیح ابوالقاسم گرجی، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
  31. طبری، محمد بن جریر، (1422ق)، جامع البیان عن تاویل آی القرآن (تفسیر الطبری)، تحقیق عبدالله عبدالمحسن الترکی، قاهره، دارالهجر.
  32. طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح احمد حبیب قصیر العاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  33. فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409ق)، کتاب العین، قم، هجرت.
  34. فیومی، احمد بن محمد. (1414ق)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم، موسسه دارالهجرة.
  35. کاوند، علی‌رضا. (1388ش)، «بررسی مفهوم «خلیفة اللهی» انسان در آیه خلافت (آیه 30 سوره بقره)»، پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، شماره5، ص83-102.
  36. کسنزانی، محمد، (1426ق)، موسوعة الکسنزان فیما اصطلح علیه اهل التصوف و العرفان، بیروت، دارالمحبة.
  37. کنزا ربا (متن مقدس آئین مندایی)، (بی تا) ترجمه جمال دراجی ناصری، نسخه چاپ نشده (موجود در گروه ادیان موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی)
  38. محلی، محمد بن احمد، (1416 ق)، تفسیر الجلالین، بیروت، موسسه النور للمطبوعات.
  39. مصباح یزدی، محمدتقی. (1368ش)، معارف قرآن: خداشناسی کیهان‌شناسی، انسان‌شناسی. قم، موسسه در راه حق.
  40. مصباح یزدی، محمدتقی. (1386ش)، آموزش عقائد، تهران، نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی.
  41. مصباح یزدی، محمدتقی، (1361ش)، درس‌های معارف قرآن کریم، تهران، دانشگاه الزهراء، جلسه 37. (وب سایت: https://mesbahyazdi.ir/node/3351/)
  42. مصباح یزدى محمدتقى، (1387ش)، قرآن‌شناسی، جلد اول، قم، مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى.
  43. معین، محمد، (1371ش) فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر،
  44. مغنیه، محمدجواد، (1990م)، التفسیر الکاشف، بیروت، دارالعلم للملایین،
  45. مکارم شیرازی و دیگران، (1374ش)، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
  46. موسوی کانی، سیدحسین، آریان، حمید. (1۴0۳)، «خلافت انسان در آیة ۳0 سوره بقره: بررسی تطبیقی دیدگاه طباطبایی و صادقی تهرانی». پژوهش های تفسیر تطبیقی، سال دهم شماره 2، پیاپی 20، ص ۶۶-۴۵.
  47. نسفی، عبدالله بن احمد، (1416ق)، مدارک التنزیل و حقائق التأویل (تفسیر النسفی)، بیروت، دارالنفائس.
  48. نظام الاعرح، حسن بن محمد، (1416ق)، تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت، دار الکتب العلمیة.
  49. "Hebrew-English Edition of the Babylonian Talmud." (1964-1990 AD/1343-1368 SH). (Epstein, I. Ed). London: The Soncino Press.
  50. A group of writers, 1952, THE INTERPRETER`S BIBLE, NEW YORK: Abingdon Press.
  51. Bart D. Ehrman, 2005, "Misquoting Jesus: The Story Behind Who Changed the Bible and Why, HarperSanFrancisco, (HarperCollins).
  52. Epstein, editor,(1964-1990) Hebrew-English edition of the BabylonianTalmud, publication: London , The Soncino Press.
  53. Midrash Rabbah. (5th century),Genesis Rabbah. translated by H. Freedman & M. Simon, Midrash Rabbah, London, Soncino Press.
  54. Spinoza, Baruch, 1951, The Chief Works of Benedict de Spinoza: A Theologico-Political Treatise and a Political Treatise, translated from the Latin with an Introduction by R.H.M, New York, Dover Publications.
  55. Thomas A. Wayment, 2019, Textual Criticism and the New Testament, in: "New Testament History, Culture, and Society: A Background to the Texts of the New Testament", Religious Studies Center, Brigham Young University.
  56. Thomas Hale & Stephen Thorson, 1997, The Applied New Testament Commentary, 2nd edition, 1997, USA: Victor Books.