پژوهش نامه قرآن و عهدین

پژوهش نامه قرآن و عهدین

بازنمایی خلوت یوسف و زلیخا در سنن ابراهیمی و انعکاس آن در هنر نقاشی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار مطالعات زنان و خانواده، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران
2 دانش آموخته دکتری، رشته مطالعات زنان، دانشگاه ادیان و مذاهب، پژوهشگر مستقل، تهران، ایران.
چکیده
یکی از پربسامدترین داستان‌ها در فرهنگ مسلمانان و نیز با انعکاسی کمتر در میان یهودیان و مسیحیان، داستان یوسف(ع) و زلیخا است. در این مقاله، با روش تحلیل تطبیقی ابتدا داستان به روایت عهد عتیق آورده می‌شود، سپس آرایه‌ها و افزوده‌های یهودیان به آن بررسی می‌شود و پس‌ازآن، روایت قرآنی و متعاقب آن، بازگویی‌های کتب قصص القرآن و نیز برخی از مفسران ازنظر خواننده می‌گذرد. سپس به‌اجمال، دو روایت توراتی و قرآنی به‌طور خاص، و یهودی و اسلامی در کل، مقایسه می‌شوند. در ادامه، بازنمایی شخصیت زلیخا و ماجراهای او با یوسف در هنر یهودی-مسیحی و نیز هنر مسلمانان به‌گونه‌ای تطبیقی و به روش شمایل‌شناسی تحلیل می‌شود. در آثار نقاشان غربی، در اصل بخش مربوط به رد کامجویی زلیخا توسط یوسف موردتوجه قرارگرفته و الهام‌بخشی روایت توراتی به‌وضوح مشهود است. در نگاره‌های مسلمانان، دو موضوع گریز یوسف از زلیخا و نیز ضیافت زلیخا برای تغییر قضاوت زنان مصری، بیش از سایر وقایع موردتوجه قرارگرفته‌اند. اگرچه باقی وقایع چون وصال یوسف و زلیخا نیز موردتوجه برخی از نگارگران اسلامی بوده است که این گروه از وقایع از اشعار شعرای پارسی، به‌ویژه جامی الهام گرفته‌شده است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم، ترجمه فولادوند، محمدمهدی(۱۳۷۶)، تهران:دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
عهدجدید، ترجمه پیروز سیار(۱۳۹۷)، تهران: نشر نی.
ابن کثیر، ابی‌الفداء (1388ه). قصص الأنبیاء، تحقیق مصطفی عبدالواحد، مصر: دارالکتب‌الحدیثه.
ابوشهبه، محمد بن محمد (1408ه.).الاسرائیلیات والموضوعات فی کتب التفسیر، چاپ چهارم، قاهره: مکتبه السنه.
اسدی حبیب، حوریه؛ کوپا، فاطمه؛ غنی، گلرخ سادات (1394). تحلیل وجوه نمادین در داستان یوسف و زلیخای جامی با تأکید بر ترنج، نشریه پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شماره 35، 55-80.
پاکتچی، احمد(۱۳۹۱)، روش تحقیق با تأکید بر علوم قرآن و حدیث، تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
ثعالبی نیشابوری، ابواسحق (بی‌تا). قصص الأنبیاء المسمی بالعرائس، قاهره: مکتبه الجمهوریه العربیه. در دسترس در: (https://archive.org/details/p.d.f5117/mode)
ثعلب،احمد بن ابراهیم(1422ق)، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
جامی، عبدالرحمن(۱۳۷۸)، هفت‌اورنگ، بخش۵۳، یوسف و زلیخا، چ۱، تهران: موسسه نشر میراث مکتوب.
حافظ‌ شیرازی(۱۳۴۷)، دیوان ‌حافظ، تصحیح محمد قزوینی، تهران، انتشارات امیرکبیر.
رحمانی،جبار؛ظفری نائینی،سپیده (1394). پژوهش میان‌رشته‌ای در هنر با رویکرد هرمنوتیکی هیرش(مورد پژوهش تحلیل هنر نگارگری نگاره یوسف و زلیخا)، نشریه کیمیای هنر، ش 15، 47-64.
زین الصالحین،حسن؛ بلخاری قهی، حسن؛ آژند، یعقوب(1401). واکاوی یک فانتزی تاریخی:انگاره یوسف و زلیخا، نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، شماره 4، دوره 27، 51-65.
ستاری،جلال(1373). درد عشق زلیخا؛ پژوهشی در قصه یوسف، تهران: نشر توس.
سعدی، مصلح بن عبدالله(۱۳۹۵). بوستان سعدی، قم:نسیم بهشت.
سورآبادی، ابوبکر عتیق بن محمد(۱۳۸۰)، تفسیر سورآبادی،ج2، چ اول، تهران: فرهنگ نشر نو.
الراوندی، قطب‌الدین(1376ه.ش). قصص الأنبیاء، تحقیق المیرزا غلام‌رضا عرفانیان الیزدى الخراسانی، قم: الهادی.
عبدالهی، منیژه(1399). بررسی بن‌مایه گناه-رستگاری در قالب روایت‌های عشق نامادری به پسرخوانده (بررسی مقایسه‌ای یوسف و زلیخای جامی و روایت تبتی داستان ملکه و راهب)، نشریه شعرپژوهی، ش43، 302-326.
کسائی، علی ابن حمزه (1922) قصص الأنبیاء، به تصحیح اسحق بن ساؤول ایزنبرغ، لیدن: مطبعه بریل.
گلاب‌گیر اصفهانی، مرضیه؛ فنایی، زهرا (1400). مطالعه تطبیقی روایت «یوسف» در متون مقدس، ادبیات فارسی و نگارگری ایرانی، مقاله نامه علمی نگره، شماره 63، 75-93.
مظفری خواه، زینب (1389). تطبیق تصویرآرایی نقاشی یوسف و زلیخا با شعری ازبوستان سعدی، نشریه ، شماره 13، 25-36.
نصری، امیر(۱۳۹۷). تصویر و کلمه، رویکردهایی به شمایل‌شناسی، تهران: نشر چشمه.