پژوهش نامه قرآن و عهدین

پژوهش نامه قرآن و عهدین

تحلیل تطبیقی مفهوم و کارکرد مدارا در قرآن و عهدین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.
10.22034/qb.2026.2076174.1057
چکیده
مدارا و تساهل از مفاهیم بنیادینی هستند که در تعاملات فردی، اجتماعی و بین‌المللی نقشی تعیین‌کننده دارند. در پرتو رشد افراط‌گرایی دینی، خشونت‌های مذهبی و گسترش گفتمان‌های انحصارطلبانه، بازخوانی آموزه‌های اصیل ادیان در باب مدارا اهمیت دوچندان یافته است. این مقاله با رویکردی تطبیقی، به بررسی مفهوم، مبانی نظری، مصادیق تاریخی و کارکرد مدارا در دو دین بزرگ توحیدی اسلام و مسیحیت می‌پردازد. هدف پژوهش، پاسخ به این پرسش است که مدارا در این دو دین چه جایگاهی دارد، چه مبانی‌ای آن را پشتیبانی می‌کند، و چه مشابهت‌ها و تفاوت‌هایی در نحوه فهم و اجرای آن وجود دارد. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای متون مقدس (قرآن، عهدجدید)، شروح معتبر (تفاسیر اسلامی، سنت‌کلیسایی)، و مطالعات معاصر در حوزه الهیات تطبیقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مدارا در هر دو دین نه‌تنها توصیه‌ای اخلاقی، بلکه مفهومی دارای پشتوانه الهیاتی و انسان‌شناختی است. در اسلام، مدارا ریشه در عدالت و حرمت اختیار انسان دارد و در قالب آیات «لا إِکراهَ فِی الدّین» و سیره پیامبر اسلام جلوه‌گر است. در مسیحیت، این اصل بر پایه آموزه محبت الهی و شمول فیض الهی استوار است، به‌ویژه در سخنان حضرت مسیح (ع) درباره محبت به دشمنان. با این‌حال، در تطبیق آموزه‌ها با عملکرد تاریخی و اجتماعی، تفاوت‌هایی مشاهده می‌شود که ناشی از بافت فرهنگی، ساختار حقوقی، و اهداف اجتماعی هر دین است. نتیجه این که با وجود اختلاف در جزئیات، اصل مدارا ظرفیت آن را دارد که به عنوان ارزش مشترک دینی، زمینه‌ساز تعامل میان‌ادیانی، کاهش منازعات و توسعه فرهنگ صلح گردد.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم
نهج البلاغه (صبحی صالح)
عهد جدید. انجیل متی، مرقس، لوقا و یوحنا.
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم1406). ).منهاج السنة النبویة. تحقیق: محمد رشاد سالم. ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود.
ابن قدامه، موفق‌الدین . (1415). المغنی. بیروت: دارالفکر.
ابن‌اثیر، علی بن محمد.( 1404.( الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر.
ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر. (1419). تفسیر القرآن العظیم( ابن کثیر). تحقیق محمد حسین شمس الدین. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر. (1998). جامع المسانید والسُّنَن الهادی لأقوم سَنَن. تحقیق عبد الملک بن عبد الله الدهیش. بیروت:دار خضر للطباعة والنشر والتوزیع.
آلوسى، محمود بن عبدالله‏. (1415). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏. على عبدالبارى عطیه. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏.
سبحانی، جعفر).۱۳۸۲.( منشور جاوید،. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سعدی شیرازی،مصلح‌الدین.( 1376).بوستان. تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزم.
شرف‌الدین، سید عبدالحسین.( ۱۴۰۷). الکلمات القصار. قم: دارالهدی.
شریف الرضی، محمد بن حسین‏. (1414). نهج البلاغة. تحقیق صبحی صالح. قم: هجرت
طباطبایى، محمدحسین‏. (1390). المیزان فی تفسیر القرآن‏. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏
طبری، محمد بن جریر.(( 1387. تاریخ الأمم و الملوک. بیروت: دارالتراث.
  طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۰). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی.غزالی، ابوحامد.1405. احیاء علوم الدین. بیروت: دارالفکر،
غزالی، محمد.(1427). فقه السیرة. تخریج احادیث محمد ناصر الدین الألبانی. دمشق: دار القلم.
فخر رازى، محمد بن عمر. (1420). التفسیر الکبیر( مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏
قدردان راملکی، محمد حسین،( 1398). مدارا و خشونت.  تهران: انتشارات کانون اندیشه جوان.
قرضاوی، یوسف.( ۲۰۰۹). الصحوة الإسلامیة بین الجحود و التطرف. بیروت: مؤسسة الرسالة.
قرطبى، محمد بن احمد. (1364).  الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو
قطب راوندى، سعید بن هبه‏الله‏. (1405). فقه القرآن( راوندى). تحقیق احمد حسینی اشکوری. قم: کتابخانه عمومى حضرت آیت الله العظمى مرعشى نجفى( ره)
مناوی، زین الدین. (1356). فیض القدیر شرح الجامع الصغیر. مصر: المکتبة التجاریة الکبرى
نصیری، بهرام و حاجی اسماعیلی، محمد رضا.(1401)، بررسی تطبیقی مفهوم تساهل و تسامح در اندیشه جان لاک و اندیشه اسلامی مبتنی بر قرآن، فصلنانمه پژوهش دینی، شماره 44
هرش، سلویا.(1387). ترجمه فریده فرنودفر،  عقلانیت و تساهل در اسلام از دیدگاه لسینگ، ادیان و مذاهب
ابوزهره، محمد. [بی‌تا].تاریخ المذاهب الإسلامیة. قاهره: دارالفکر العربی.
 سرخسی، محمد بن احمد.( 1406).المبسوط. بیروت: دارالمعرفة
 مسعودی، علی بن حسین 1409. .مروج الذهب و معادن الجوهر. تحقیق: اسعد داغر. بیروت: دارالاندلس.
Augustine. (1956). the City of God, Book XIX, ch. 17. In P. Schaff (Ed.), Nicene and Post-Nicene Fathers: Series I, Vol. 2. Grand Rapids, MI: Eerdmans.
 Schaff, P. (1981). History of the Christian Church (Vols. 1–8). Grand Rapids, MI: Wm. B. Eerdmans Publishing Company. 
Augustine of Hippo. (1887). Letter 93 to Vincentius. In P. Schaff (Ed.), Nicene and Post-Nicene Fathers: Series I, Vol. 1 – St. Augustine: Letters (p. 388). Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co. (Reprinted Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1956).
Tertullian. (1986). Apology (ch. 24). In A. Roberts & J. Donaldson (Eds.), the Ante-Nicene Fathers (Vol. 3, pp. 4). Grand Rapids, MI: Eerdmans.
Aquinas, T. (1947). Summa theologica. New York: Benziger Brothers.
Armstrong, Karen. (2006). the Great Transformation: The Beginning of Our Religious Traditions. New York: Knopf.
Augustine, Letter 93 to Vincentius, in: Schaff, Philip (ed.), Nicene and Post-Nicene Fathers, Series 1, Vol. 1, Peabody: Hendrickson Publishers, 1994.
Esack, Farid. (1997). Qur'an, Liberation and Pluralism. Oxford: Oneworld.
Esack, Farid.1997. Qur'an, Liberation and Pluralism: An Islamic Perspective of Interreligious Solidarity against Oppression. Oxford: Oneworld.
Forst, Rainer.2003. Contexts of Justice: Political Philosophy beyond Liberalism and Communitarianism. University of California Press.
Vatican Council II. (1965). Gaudium et Spes: Pastoral Constitution on the Church in the Modern World. In W. M. Abbott (Ed. & Trans.), the Documents of Vatican II (pp. 199–308). New York: America Press.
Hollenbach, David. (2002). the Common Good and Christian Ethics. Cambridge University Press.
John Paul II. (1989). Message of His Holiness Pope John Paul II for the Celebration of the World Day of Peace: To Build Peace, Respect Minorities. Vatican: Libreria Editrice Vaticana.
Kennedy, H. (2004). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century (2nd ed.). London: Pearson Education.
Küng, Hans. (1991). Global Responsibility: In Search of a New World Ethic. New York: Crossroad.
Locke, J. (1983). A letter concerning toleration. (J. Tully, Ed. & Trans.). Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company.
Luther, M. (2008). The Freedom of a Christian (Trans. Mark Tranvik). Minneapolis: Fortress Press.
Newman, Andrew J.2006. Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. London: I.B. Tauris.
Vatican Council II. (1965). Nostra aetate: Declaration on the relation of the Church with non-Christian religions. In W. M. Abbott (Ed. & Trans.), the documents of Vatican II. New York, NY: America Press.
Second Vatican Council. (1965). Dignitatis humanae (Declaration on religious freedom). In W. M. Abbott (Trans.), the documents of Vatican II. New York, NY: America Press.
Smith, Wilfred Cantwell. 1963. The Meaning and End of Religion. New York: Macmillan.
The Holy Bible, New International Version, Matthew 5:44.
Tracy, David.1990. Dialogue with the Other: The Inter-Religious Dialogue. Leuven: Peeters Publishers.
Watt, W. Montgomery. 1974. Islamic Political Thought. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Zagzebski, Linda.2004. Virtues of the Mind: An Inquiry into the Nature of Virtue and the Ethical Foundations of Knowledge. Cambridge University Press.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 29 خرداد 1405