پژوهش نامه قرآن و عهدین

پژوهش نامه قرآن و عهدین

تحلیل تطبیقی ریخت‌شناسی شخصیت حضرت یعقوب (ع) در قرآن کریم و عهد عتیق با محوریت مفهوم «هیمنه»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترای غلوم قرآن و حدیث، دانشگاه پیام نور تهران جنوب، تهران، ایران.
2 استادیار گروه زبان و ادبیات عربی، دانشکده علوم قرآنی تهران، دانشگاه علوم و معارف قرآن، تهران، ایران.
10.22034/qb.2026.2080227.1064
چکیده
متون مقدس ابراهیمی با وجود برخورداری از چارچوب‌های روایی مشترک، غالباً بستر اختلافات عمیق ایدئولوژیک و غایت‌شناختی هستند. بر همین اساس، مسئله اصلی این پژوهش تبیین چگونگی دگردیسی و تفاوت در بازنمایی ریخت‌شناختی شخصیت حضرت یعقوب (ع) میان دو متن کلیدیِ «قرآن کریم» و «سفر پیدایش» است. این مقاله با اتکا به روش توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از رویکرد روایت‌شناسی تطبیقی تلاش می‌کند تا نشان دهد چگونه قرآن کریم با کاربست اصل «هیمنه» (سیطره تصحیحی)، روایت توراتی پیش از خود را بازخوانی و پالایش کرده است. یافته‌های تحقیق گویای آن است که عهد عتیق در راستای هویت‌سازی برای یک قوم خاص، شخصیتی خاکستری، پرنوسان و درگیر با لغزش‌های انسانی از یعقوب به تصویر می‌کشد. در مقابل، گفتمان تعالی‌بخش قرآن با حذف عامدانه عناصر دراماتیک و چالش‌برانگیز، سطح الهیاتی این شخصیت را ارتقا داده و او را به عنوان الگویی معصوم، ایستا و کاملاً پیراسته از خطا معرفی می‌کند. دستاورد نهایی این تطبیقِ متنی نشان می‌دهد که قهرمان ملی و جایزالخطای روایات یهودی، در نص صریح قرآن به یک اسوه جهانی و بی‌نقص تبدیل شده است.
کلیدواژه‌ها

الف) منابع تفسیری و تاریخی (عربی و فارسی)
ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف والبیان المعروف تفسیر الثعلبی.
حسنی واعظ، محمود بن محمد، دقائق التأویل و حقائق التنزیل.
حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب).
زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل.
شبر، عبدالله، الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبین.
صابونی، محمدعلی، صفوة التفاسیر.
طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن.
طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان (ترجمه فارسی).
طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الکبیر.
طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک (تاریخ طبری).
طبری، محمد بن جریر، جامع البیان عن تأویل آی القرآن.
طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن.
طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن.
قرائتی، محسن، تفسیر نور.
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه.
میبدی، احمد بن محمد، خلاصه تفسیر ادبی و عرفانی قرآن مجید به فارسی از کشف الاسرار.
میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدة الابرار.
هاکس، جیمز، قاموس کتاب مقدس.
یعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب، تاریخ الیعقوبی.
ب) منابع نظری، مقالات و کتب (فارسی و لاتین/عبری)
اپستاین، ایزیدور، یهودیت: بررسی تاریخی.
ریمون-کنان، شلومیت، روایت داستانی: بوطیقای معاصر.
فورستر، ادوارد مورگان، جنبه‌های رمان.
کمالجو، مصطفی؛ شهابی، عاطفه، «قصه‌های قرآن از منظر شخصیت‌پردازی».
هاناسی، یهودا ،رساله سوتا ،میشنا 7 ، فصل 1 (با همان پیمانه ای که انسان اندازه میگیرد برای او اندازه میگیرند.)
Alter, Robert. Genesis: Translation and Commentary.
Bar-Efrat, Shimon. Narrative Art in the Bible.
Sarna, Nahum M. The JPS Torah Commentary: Genesis.
Shlomo Yitzchaki (Rashi). Commentary on the Torah: Genesis.
Speyer, Heinrich. Die biblischen Erzählungen im Qoran.
ج) پایان‌نامه‌ها و مقالات پژوهشی مرتبط
اتحاد، سیده فرناز (۱۴۰۰)، حضرت یعقوب و حضرت یوسف در دایره‌المعارف قرآن و اسلام (پایان‌نامه).
محمد کاظم شاکر (۱۳۷۷)، حضرت یعقوب (ع) از دیدگاه قرآن و عهدین.(پایان نامه)
محمد هادی معرفت (1384) ، یعقوب فی القران و العهدین (رد الشبهات)(پایان نامه)
منسوبی، اعظم (۱۴۰۴)، تحلیل عنصر زمان در خوانش روایت یعقوب نبی (ع) در قرآن و عهدین بر اساس نظریه ژرار ژنت.(پروپوزال)
اسدی ،فایزه (1398) ،بررسی تحلیلی-تطبیقی شخصیت پردازی یعقوب علیه السلام در قران و عهدین(مقاله)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 29 خرداد 1405